Polyvagaaltheorie en hypnotherapie

Waarom je lichaam vaak al weet wat jij nog probeert te begrijpen

Soms begrijp je pas écht wat er met je gebeurt als iemand er woorden aan geeft. Maar je lichaam? Dat weet het allang!

Nog vóórdat jij denkt “ik voel me gespannen” of “dit is me te veel”, heeft je zenuwstelsel al bepaald of de situatie veilig is. Dat proces verloopt automatisch, razendsnel en grotendeels buiten je bewuste aandacht.

De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door neurowetenschapper Stephen Porges, biedt een helder kader om te begrijpen hoe ons autonome zenuwstelsel continu scant op veiligheid, dreiging of overweldiging. Die lichamelijke inschatting bepaalt hoe we ons voelen, denken en gedragen — vaak zonder dat we weten waarom. In hypnotherapie werken we precies met dit mechanisme.

Wat is de polyvagaaltheorie?

De polyvagaaltheorie beschrijft hoe het autonome zenuwstelsel niet alleen spanning regelt, maar vooral veiligheid en verbinding. In plaats van één simpel stresssysteem, laat deze theorie zien dat ons lichaam meerdere beschermingsstrategieën heeft, elk met een eigen fysiologische toestand. Centraal daarin staat één zenuw.

De nervus vagus: de sleutel tot veiligheid en herstel

De nervus vagus is de tiende hersenzenuw en verbindt de hersenstam met vitale organen zoals het hart, de longen en de buikorganen.

Wat veel mensen niet weten — maar cruciaal is voor therapie en gedragsverandering — is dat:

• ongeveer 80% van de signalen van lichaam naar brein loopt

• en slechts 20% van brein naar lichaam

  
  

Met andere woorden: je denken volgt vaak wat je lichaam al heeft gevoeld en besloten.

Dat verklaart waarom je rationeel kunt weten dat iets veilig is, terwijl je lijf iets heel anders laat zien. Een versnelde ademhaling, een gespannen buik of juist een gevoel van leegte en terugtrekking. Dat is geen “tussen je oren”. Dat is neurobiologie.

Twee vagale toestanden, twee manieren van reageren

De ventrale vagale toestand – rust, verbinding en vertrouwen

De nervus agus

Wanneer de ventrale vagale tak actief is, voelt het lichaam zich veilig.Dit is de fysiologie van sociale verbinding en herstel.

Kenmerken:

• rustige, vloeiende ademhaling

• stabiele hartslag

• warme stem en open blik

• ruimte voor contact en nieuwsgierigheid
  

Denk aan een ontspannen gesprek met iemand bij wie je jezelf kunt zijn. Of dat moment waarop je merkt: ik kan weer ademen.

De dorsale vagale toestand – bevriezing en terugtrekking

Bij overweldigende stress, wanneer vechten of vluchten niet meer lukt, schakelt het systeem over op de dorsale vagale tak. Het lichaam remt functies af om energie te besparen.Je trekt je terug — fysiek, emotioneel of mentaal.

Dit zie je bijvoorbeeld bij:

• chronische vermoeidheid

• emotionele afvlakking

• gevoelens van leegte of afstand

• “op slot” raken zonder duidelijke aanleiding

  
  

Ook dit is geen bewuste keuze, maar een beschermingsmechanisme.

Wat zegt de wetenschap over de nervus vagus?

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat een goed functionerende nervus vagus samenhangt met:

• emotionele veerkracht

• beter stressherstel

• meer sociale betrokkenheid

• grotere flexibiliteit tussen spanning en ontspanning

  
  

Wanneer deze regulatie verstoord raakt, zien we vaker klachten zoals angst, stress, somberheid en chronische klachten. Dat verklaart waarom interventies die de nervus vagus activeren zo effectief zijn, waaronder:

• langzame en ritmische ademhaling

• neuriën of zingen

• zachte aanraking

• gerichte aandacht

• hypnotherapie en zelfhypnose

• Integratieve B3-methode
  

Deze methoden leggen geen druk op het denken, maar op herstellen van de fysiologische basis van veiligheid.

Polyvagaaltheorie en hypnotherapie

De polyvagaaltheorie en hypnotherapie vullen elkaar perfect aan. Niet door alleen te praten over ontspanning, maar door het lichaam daadwerkelijk te laten ervaren dat het veilig is. Wanneer iemand in een gefocuste, rustige staat komt:

• vermindert het kritische denken

• wordt de ventrale vagale tak actiever

• ontstaat er ruimte voor herstel en verandering

  
  

Hypnose is daarmee geen “diepe ontspanning” of controleverlies.Het is het bewust benutten van de natuurlijke regulatie van het zenuwstelsel.

Of anders gezegd:hypnose spreekt de biologie van vertrouwen aan.

Waarom veiligheid de basis is van verandering

Verandering ontstaat niet door overtuigen, analyseren of forceren.Ze ontstaat wanneer het systeem zich veilig genoeg voelt om los te laten wat niet meer nodig is.

Zoals ik het vaak verwoord in mijn praktijk:

"Veiligheid is niet iets wat je begrijpt, maar iets wat je voelt."

En dat gevoel vormt de basis van elk duurzaam veranderingsproces.

---

Veelgestelde vragen

Is polyvagaaltheorie wetenschappelijk onderbouwd?

Ja, de polyvagaaltheorie is gebaseerd op neurowetenschappelijk onderzoek naar het autonome zenuwstelsel en wordt breed toegepast binnen psychologie, traumatherapie en lichaamsgerichte therapieën.

Hoe helpt hypnotherapie bij stress en angst? Hypnotherapie helpt het zenuwstelsel te schakelen van overleving naar veiligheid, waardoor stress- en angstreacties afnemen en herstel mogelijk wordt.

Is hypnose altijd ontspanning? Nee. Ontspanning is vaak een bijeffect. De kern van hypnose is het verminderen van interne ruis en kritisch denken, waardoor het brein ontvankelijk wordt voor nieuwe ervaringen en patronen. De verminderde activiteit kan leiden tot een ontspannen gevoel.

👉 Herken jij dat je lichaam soms sneller reageert dan je denken? Of zie je dit terug bij cliënten, patiënten of in je dagelijks leven? Ik lees graag je reactie of visie hieronder.

Will van den Boom

Hypnotherapeut bij HYPNOCHANGE – Gemert